L. S. Vygotskiy va A. R. Luriya tomonidan asos solingan neyropsixologik maktab nutq buzilishlarini shunchaki talaffuz muammosi emas, balki bosh miya tizimlarining funksional tashkil etilishidagi o‘ziga xosliklar natijasi sifatida ko‘radi. Ushbu yondashuvda korreksion ishlar "pastdan yuqoriga" (sensor-motor darajadan oliy psixik funksiyalargacha) tamoyili asosida quriladi.
Quyida ushbu an’analarga asoslangan nutq korreksiyasining akademik va tizimli tahlili keltirilgan:
- Miyaning funksional bloklari nazariyasi (A.R.Luriya bo‘yicha): A.R. Luriya nazariyasiga ko‘ra, nutq faoliyati bosh miyaning o‘zaro bog‘liq uchta funksional bloki ishtirokida amalga oshadi. Har bir blok nutq jarayonining muayyan jihatini ta’minlaydi va ularning uyg‘un faoliyati bolaning to‘laqonli nutq rivojlanishiga xizmat qiladi. Birinchi blok – energetik blok bo‘lib, u miya poyasi hamda retikulyar formatsiyadan tashkil topgan. Ushbu blok organizmning umumiy faolligi, hushyorlik holati va psixik tonusni boshqaradi. Agar mazkur tizim faoliyati sust bo‘lsa, bolada nutqiy faollik pasayadi, tez charchash, diqqatning beqarorligi hamda mashg‘ulotlarga qiziqishning kamayishi kuzatiladi. Shu sababli bu blok nutq faoliyatining energetik asosini yaratadi. Ikkinchi blok axborotni qabul qilish, qayta ishlash va saqlash funksiyasini bajaradi. U bosh miyaning ensa, chakka va tepa qismlarini qamrab oladi. Mazkur blok orqali bola eshitilgan nutq tovushlarini farqlaydi, fonematik eshitish shakllanadi, so‘zlarning ma’nosi anglanadi va nutqiy axborot tahlil qilinadi. Ushbu hududlar faoliyatidagi buzilishlar tovushlarni noto‘g‘ri idrok etish, so‘z ma’nolarini tushunishda qiyinchilik hamda nutqni qabul qilishdagi kamchiliklarga olib kelishi mumkin. Uchinchi blok esa dasturlash, boshqarish va nazorat qilish vazifasini bajaradi hamda bosh miyaning peshona qismlarida joylashgan. Bu blok nutqiy harakatlarni rejalashtirish, gap tuzish, nutq ketma-ketligini tashkil etish va o‘z nutqini nazorat qilishni таъминlaydi. Aynan ushbu tizim yordamida inson fikrini izchil va maqsadga muvofiq ravishda ifodalay oladi. Agar uchinchi blok faoliyatida nuqson kuzatilsa, bolaning nutqi tartibsiz, grammatik jihatdan noto‘g‘ri yoki rejalashtirilmagan bo‘lishi mumkin.
- L. Vygotskiyning "Vazifalar almashinuvi" va Proksimal rivojlanish zonasi: L.S. Vygotskiy nazariyasiga ko‘ra, nutq insonning ijtimoiy faoliyati mahsuli bo‘lib, dastlab tashqi muloqot shaklida namoyon bo‘ladi, keyinchalik esa ichki psixik jarayonga aylanadi. Bola avval kattalar bilan muloqot orqali nutqni egallaydi, so‘ng bu jarayon ichki nutq va tafakkur rivojlanishining asosiga xizmat qiladi. Shu bois nutq rivoji bolaning ijtimoiy muhit bilan o‘zaro aloqasi va faol muloqoti bilan chambarchas bog‘liq hisoblanadi. Vygotskiy ta’limotida korreksion ishlarning ahamiyati ham alohida ta’kidlanadi. Nutqida buzilishi mavjud bolalar bilan ishlashda “aylanma yo‘llar” yoki kompensator mexanizmlar yaratiladi. Ya’ni, agar miyaning ayrim qismlari yetarli faoliyat ko‘rsatmasa yoki shikastlangan bo‘lsa, nutq funksiyasi boshqa sog‘lom zonalar yordamida qayta tashkil etiladi. Bu esa bolaning mavjud imkoniyatlariga tayangan holda nutqiy faoliyatni bosqichma-bosqich tiklash va rivojlantirish imkonini beradi. Shuningdek, Vygotskiy yuqori psixik funksiyalar nazariyasida nutqni boshqa bilish jarayonlaridan ajratib bo‘lmasligini ko‘rsatadi. Nutq rivoji diqqat, xotira, tafakkur, idrok va tasavvur kabi psixik jarayonlar bilan uzviy bog‘liq holda shakllanadi. Shu sababli logopedik va korreksion mashg‘ulotlarda faqat talaffuz yoki lug‘at ustida emas, balki bolaning umumiy psixik faoliyatini rivojlantirishga ham e’tibor qaratiladi.
- Neyropsixologik korreksiyaning tizimli bosqichlari: Korreksion ishlar odatda “Sentyabr–May” sikli asosida yoki intensiv blokli mashg‘ulotlar shaklida tashkil etiladi. Ushbu jarayon bolaning nutqiy, psixik va sensor-motor rivojlanishini kompleks qo‘llab-quvvatlashga qaratiladi. Dastur bosqichma-bosqich amalga oshirilib, avvalo nutq uchun zarur bo‘lgan fiziologik va psixologik asoslar mustahkamlanadi. Korreksiya jarayonining muhim bosqichlaridan biri sensor-motor integratsiya hisoblanadi. Nutq rivojlanishi uchun poydevor bolaning tana sxemasini his qilishi, harakatlarni muvofiqlashtirishi va fazoviy tasavvurlarni anglashidan boshlanadi. Shu maqsadda pnevmatik va dinamik mashqlar qo‘llanilib, ular nafas olish jarayonini tartibga solish orqali miya qon aylanishini yaxshilaydi, organizm tonusini faollashtiradi hamda umumiy psixomotor holatni mustahkamlaydi. Bundan tashqari, kognitiv-sensor mashqlar yordamida bolaning fazoviy tasavvurlari, jumladan “o‘ng–chap”, “yuqori–past”, “old–orqa” kabi tushunchalari shakllantiriladi. Bu mashqlar keyinchalik yozma va og‘zaki nutqni egallash uchun muhim asos bo‘lib xizmat qiladi. Korreksion ishlarning yana bir muhim yo‘nalishi logopedik massajning chuqur tizimi hisoblanadi. Neyrologik yondashuvga ko‘ra, logopedik massaj faqat mushaklarni bo‘shashtirish vositasi emas, balki miyaga yo‘naltirilgan afferent signallarni kuchaytiruvchi samarali metoddir. Shu sababli massaj tizimli va kompleks ravishda amalga oshiriladi. U faqat artikulyatsiya a’zolari – til va lablarda emas, balki bo‘yin-yoqa zonasi, yuz va bosh qismlarida ham bajariladi. Bunday ta’sir mushak tonusini normallashtiradi, ya’ni gipotonus yoki gipertonus holatlarini kamaytiradi va tegishli miya proeksion zonalariga impulslar yuboradi. Natijada nutqiy praksis, ya’ni nutq harakatlarini rejalashtirish va bajarish mexanizmlari faollashadi hamda bolaning nutq faoliyati rivojlanishiga yordam beradi.
- Kompleks yondashuvning afzalliklari: Mazkur tizimning an’anaviy logopediyadan asosiy farqi shundaki, u faqat tashqi simptomlarni bartaraf etishga emas, balki nutq buzilishining asl neyropsixologik va fiziologik sabablarini aniqlash hamda ularni korreksiya qilishga yo‘naltirilgan. An’anaviy yondashuvlarda ko‘proq tovush talaffuzi yoki artikulyatsiya ustida ishlansa, neyrologik-logopedik tizim nutq faoliyatining butun psixomotor va miya mexanizmlarini kompleks rivojlantirishni maqsad qiladi. Ushbu yondashuvda harakat faoliyati va nutq rivoji o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikka alohida e’tibor qaratiladi. Tadqiqotlarga ko‘ra, mayda motorika va umumiy motorikaning rivojlanishi bosh miyaning nutq bilan bog‘liq zonalarini faollashtiradi. Jumladan, qo‘l barmoqlari harakati, koordinatsion mashqlar va umumiy jismoniy faollik Broka markazi (nutq motorikasi) hamda Vernike markazi (nutqni tushunish) faoliyatini stimullaydi. Shu sababli logopedik mashg‘ulotlarda turli motor mashqlar, sensor o‘yinlar va koordinatsion faoliyatlar keng qo‘llaniladi. Shuningdek, tizimda miya yarim sharlariaro o‘zaro ta’sirni rivojlantirish muhim o‘rin tutadi. Maxsus kineziologik mashqlar yordamida chap va o‘ng yarim sharlar o‘rtasidagi nerv aloqalari mustahkamlanadi. Natijada bolaning nutq jarayonida mantiqiy fikrlash, til tahlili, emotsional ifoda va obrazli tafakkur bir-biri bilan uyg‘unlashadi. Bu esa nutqning nafaqat grammatik va semantik tomonlarini, balki uning emotsional-ekspressiv jihatlarini ham rivojlantirishga xizmat qiladi.
Xulosa
Vygotskiy-Luriya an'analariga asoslangan neyropsixologik korreksiya nutq buzilishlarini biologik va ijtimoiy omillar sintezi sifatida ko‘radi. Logopedik massaj va neyromotor mashqlarning uyg‘unligi bolada nutq paydo bo‘lishi uchun zarur bo‘lgan funksional poydevorni qayta tiklashga xizmat qiladi.